FMT Dosyası Nedir? Optik Okuma Şablonunun Tam Açıklaması

Optik okuma sistemleriyle çalışan hemen herkes bir noktada .fmt uzantılı dosyalarla karşılaşır. Çoğu zaman "yayınevinin gönderdiği dosya" olarak görülür ve içine hiç bakılmaz. Oysa bir sınavın doğru okunup okunmayacağını belirleyen ana unsur tam olarak bu dosyadır. Bu yazıda FMT dosyasının ne işe yaradığını, nasıl bir yapıya sahip olduğunu ve hangi durumlarda sorun çıkardığını ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

FMT dosyası tam olarak nedir?

FMT, İngilizce format kelimesinin kısaltmasıdır. Optik okuma yazılımları için bir koordinat haritası görevi görür. Optik okuyucu ya da tarayıcı, kâğıdı fiziksel olarak tarar ve elde ettiği görüntüde koyu/açık bölgeleri ayırt eder. Ancak bu görüntünün anlamı hakkında hiçbir fikri yoktur. Hangi bölgenin öğrenci numarası, hangisinin 14. sorunun C seçeneği olduğunu bilmez.

FMT dosyası bu boşluğu doldurur. Yazılıma şu bilgiyi verir: "Formun 24. satırından 33. satırına, 2. sütunundan 9. sütununa kadar olan alan öğrenci numarası kodlama bölgesidir ve yalnızca 0-9 arası rakam kabul eder."

FMT dosyasının içinde ne var?

FMT dosyaları düz metin biçimindedir; herhangi bir metin düzenleyiciyle açılabilir. Her satır bir alan tanımıdır ve alanlar eşittir işaretiyle ayrılır. Tipik bir satır şöyle görünür:

42=61=17=20=K=Y=ABCD=X2=TURKCE=

Bu satırın anlamı: 42-61. satırlar ve 17-20. sütunlar arasındaki alan, ABCD seçeneklerini kabul eden bir cevap bloğudur ve adı TÜRKÇE'dir. Satır aralığı 20 satır olduğu ve sütun aralığı da tam 4 seçeneğe karşılık geldiği için burada 20 soruluk bir Türkçe testi tanımlanmış demektir.

Dosyanın ilk satırı ise formun genel ölçüsünü verir:

61=46=03=D=*= =

Yani form 61 satır ve 46 sütundan oluşan bir ızgara üzerine kuruludur — toplam 2.806 okunabilir hücre. Bu yapıyı anlamak istiyorsanız FMT satır yapısının teknik anatomisi yazımızda satır satır çözümlüyoruz.

Doğru FMT dosyası olmadığında ne olur?

Yanlış ya da eksik FMT dosyası kullanmanın sonuçları, tahmin edilenden daha sinsi olabilir. Program açıkça hata verse iyidir; sorun asıl sessiz hatalarda çıkar.

Açık hata: Yazılım "şablon uyuşmazlığı" veya "koordinat hatası" verip taramayı keser. Can sıkıcıdır ama fark edilir.
Kaydırmalı okuma: Koordinatlar bir sütun kaydığında öğrencinin işaretlediği A seçeneği B olarak okunur. Sonuçlar üretilir, kimse hata görmez, ama tüm sınav geçersizdir.
Kimlik karışması: Öğrenci numarası alanı hane sayısı farklı bir şablonla okunduğunda numaralar kayar. Sınav sonuçları yanlış öğrencilerin karnesine işlenir. Bu, tespit edilmesi en zor ve en zararlı senaryodur.
Ders netlerinin karışması: Blok sırası farklı bir şablon kullanıldığında Matematik netleri Fen hanesine yazılır. Konu analizi tamamen anlamsızlaşır.

Pratik öneri: Yeni bir şablonu ilk kez kullanırken 2-3 kâğıdı elle işaretleyin, hangi seçeneği kodladığınızı bir kâğıda yazın ve okuma sonucuyla karşılaştırın. Bu 5 dakikalık kontrol, tüm sınavı kurtarır.

FMT ile BLDM arasındaki fark

Kısaca: FMT formun fiziksel yapısını, BLDM ise sınavın eğitimsel yapısını tanımlar. FMT "bu kutucuk şurada" der; BLDM "bu 20 soru Türkçe'dir ve katsayısı şudur" der. Ayrıntılar için BLDM dosyası nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Doğru FMT dosyasını nasıl seçerim?

Üç kontrol, sorunların büyük kısmını önler:

Form kodu: Basılı optik formun kenarında ya da alt köşesinde bir kod bulunur (örneğin 7108, 536, DTS_1721). Şablon adındaki kod bu kodla aynı olmalıdır.
Dönem: Aynı yayınevi farklı yıllarda form tasarımını değiştirebilir. 2024 şablonu 2025 formunu okumayabilir.
Kademe: İlkokul, ortaokul ve lise formları farklı ölçülerde basılır. Kademeyi karıştırmayın.

Arşivimizdeki her şablon sayfasında bu bilgileri (form ızgarası, ders blokları, soru sayısı, kodlama alanları) dosya içeriğinden çözümleyip gösteriyoruz; böylece indirmeden önce doğru şablon olduğunu teyit edebilirsiniz. Optik arşivine göz atın.

FMT dosyası elle düzenlenebilir mi?

Teknik olarak evet — düz metin dosyasıdır. Pratikte ise dikkatli olmak gerekir. Satır ve sütun numaraları formun fiziksel ızgarasına birebir karşılık gelir; bir rakamı yanlış değiştirmek tüm bloğu bozar. Yalnızca şu iki durumda elle müdahaleyi makul buluyoruz:

Ders adlarını değiştirmek (satırın son alanı). Koordinatlara dokunmadığınız için risksizdir.
Kullanmadığınız bir bloğu tamamen silmek. Yine koordinat değiştirmediğiniz için güvenlidir.

Koordinat değiştirmeniz gerekiyorsa, formu tarayıp ızgarayı sayarak ilerlemeniz gerekir; bu genelde yayınevinden doğru şablonu istemekten daha uzun sürer.